TEMEL JEOLOJİ PRENSİPLERİ

KİTAPTAN ÖRNEK KONULAR

BÖLÜM 1

1. JEOLOJİYE GİRİŞ

Jeoloji, yerin yapılışını ve bileşimini, yeryüzü ve yerkabuğunun oluşumundan bugüne kadar geçirdiği ve halen de geçirmekte olduğu fiziksel, kimyasal ve biyolojik evreleri araştıran bir bilim dalıdır. Jeoloji, doğada oluşmuş ve oluşmakta olan tüm olayları bilimsel açıdan ele alıp inceler. Sözcük olarak yerbilimleri anlamında olup, kökeninde geos (yer) ve logos (bilim) sözcük dilimlerinden türemiştir.

Jeoloji tüm yerküresi ile değil, bu kürenin sadece katı halde bulunan ve direkt olarak insan araştırmasına uygun görünen dış kısmı ile ilgilenir. Diğer bir değişle, jeolojinin ilgi alanı, tanınabilen, doğrudan veya dolaylı insan gözlemine uygun alanlardır. Buna göre, özellikle ortalama kalınlığı 35 km. olan katı yerkabuğunun bilimidir. Kısacası Jeoloji, Yerkabuğunun bileşimini, yapısını, organik ve anorganik gelişimini, iç ve dış etkenlerle uğradığı değişiklikleri ve kapsadığı yeraltı servetlerini zaman ve ortam içinde dağılış sıra ve düzenini inceleyen bir bilim dalıdır.

Üzerinde yaşadığımız yerkabuğu oluşumundan günümüze değin, çeşitli iç ve dış etkenlerin etkisi altında bulunmaktadır. Bu etkenlerden bir kısmı (örneğin, depremler, volkanizma orojenez vb.) yerin kendi içinden kaynaklanır. Dış etkenler ise (örneğin, iklim, rüzgarlar, yağış, akarsular vb.) yerin tamamen dışından kaynaklanır. Tüm bu sayılan iç ve dış etkenler, yerkabuğunun yapısını sürekli olarak değiştirmeye zorlar. Iç ve dış etkenlerin faaliyetleri, bunların etkisi altında kabukta meydana gelen değişiklikler, genel jeolojinin ilgi alanında bulunur.

Jeoloji, hayvan ve bitkilerin ilk varoluşlarından günümüze değin geçirmiş oldukları evrimleri de tarihsel jeoloji (historik) ve paleontoloji içinde inceler. Bu yüzden jeolojinin zooloji ve botanik ile çok yakın ilişkileri vardır. Jeolojinin günümüz koşullarında modern düzeye erişmesinde hiç kuşkusuz pozitif bilimlerin olumlu katkıları olmuştur. Bu bilim dallarından fizik, kimya, biyoloji ve jeofizik büyük boyutlarda jeolojiye katkıda bulunmuştur. Bunun yanısıra, jeokimya ve coğrafya da jeoloji biliminin gelişmesine ışık tutmuştur.

Jeoloji, en genç bir bilim olmasına rağmen kısa zamanda büyük atılımlar yapmış ve ön plana geçmiştir. Bununla beraber jeolojinin ilk adımları kayaçlara ve maden minerallerine duyulan ilk insanların ilgileriyle atılmıştır. Özellikle fosiller ve mineraller, insanların ilgisini çok önceden beri çekmektedir. Uygarlık tarihinin devreleri, jeolojiden aldığı isimlerle doludur. Örneğin, yontma taş devri, cilalı taş devri, tunç devri, kömür devri petrol devri vb. gibi. Madencilik 17. Yüzyılın sonlarına doğru ciddiyetle ele alınmaya başlanmış, dolayısıyla jeoloji de evrim dönemine girmiştir. Bu nedenle insanlar, jeoloji içinde çeşitli konularla çok yakından ilgilenmiş ve sonunda jeoloji biliminin hızla gelişmesine neden olmuştur.

1.1 JEOLOJİNİN UĞRAŞ ALANLARI

Jeoloji bilimi kendi içerisinde bir çok bölüme ve uzmanlık dallarına ayrılmaktadır.
Bu uzmanlık alanlarının başlıcaları şunlardır.

1. GENEL JEOLOJİ

1.1 Stratigrafi
1.2 Yapısal jeoloji-Tektonik
1.3 Sedimantoloji
1.4 Paleontoloji (Tarihsel jeoloji)

2. MİNERALOJİ-PETROGRAFİ

2.1 Mineraloji
2.2 Petrografi

3. MADEN YATAKLARI - JEOKİMYA

3.1 Maden yatakları
3.2 Jeokimya
3.3 Petrol jeolojisi

4. UYGULAMALI JEOLOJİ

4.1 Mühendislik jeolojisi
4.2 Hidrojeoloji
4.3 Matematiksel jeoloji

Yukarıda sayılan dört anabilim dalı, inceledikleri ve ele aldıkları ana konular bakımından birbirlerinden ayrılırlar. Bunlardan genel jeoloji, yeryüzünde görülen tüm iç ve dış olayları ve bunların etkisi altında gelişen değişiklikleri inceler. Mineroloji-petrografi anabilim dalı, yer kabuğunu oluşturan tüm kayaç ve minerallerin özelliklerini araştırır. Maden yatakları- jeokimya anabilim dalı, yerüstü ve yeraltı tüm ekonomik servetleri ve özelliklerini araştırır. Uygulamalı jeoloji anabilim dalı ise, yerin jeolojik yapısı ile bunların üzerine kurulacak çeşitli mühendislik yapıları arasındaki ilişkilerini, çevresel ve hidrojeolojik özellikleri konu edinir.

Yukarıda sayılan jeolojinin uzmanlık alanlarından önemli olan bazıları aşağıda kısaca açıklanmıştır.

STRATIGRAFİ
Stratos (katman, tabaka), graphos (çizen, anlatan) sözcük dilimlerinden türeyen Stratigrafi, yerkabuğunu oluşturan tabakaların (katmanların) birbiri ile olan ilgisinden, yerkabuğunun oluşumundan ve gelişiminden bahseder. Kısacası stratigrafi, belirli bir evrim geçiren yer kabuğunun anorganik gelişimini inceleyen jeoloji dalıdır.

SEDİMANTOLOJİ
Sedimantoloji, yerküresi ile onu çevreleyen akışkan, su, atmosfer ve bunlarla ortak yüzeylerdeki madde, kayaçların ayrışması, aşınması, parçalanması, taşınması, çökelmesi ve sonuçta taşlaşması ile ilgili konuları inceleyen bir bilim dalıdır.

YAPISAL JEOLOJİ - TEKTONİK
Yerkabuğunun yapısından ve bu yapıyı oluşturan çeşitli hareketlerden ve deformasyonlardan bahseder. Tekton (inşa eden, yapan) anlamına gelmektedir. Katmanların % 95 ‘inden fazlası su içinde oluşur. Katmanlar, suların dip kısımlarında ilk oluştukları zaman yatay bir durumdadır. Fakat yerkabuğuna etki eden çeşitli yatay ve düşey kuvvetler etkisiyle bu katmanlar (tabakalar), yataylılıklarını kaybederek çeşitli yönlere doğru eğim kazanır. sonuçta ya kıvrılır, yada kırılırlar. Kıvrılma olayı sonucu kayaçlarda kıvrımlı yapılar, kırılma sonucu ise kayaçlarda çatlak ve faylar oluşur. Tektonik, yapısal jeoloji olaylarını ve ortaya çıkan değişiklikleri inceler. Kayaçların üç boyut içinde ilişkilerini araştırır. Yerkabuğunun mimarisini ve oluşum biçimini ortaya koymaya çalışır.

PALEONTOLOJİ - TARİHSEL JEOLOJİ
Paleos (eski), ontos (canlı), logos (bilim) sözcüklerinden oluşan bir terimdir. Sözcük dilimlerinden de görüleceği üzere, paleontoloji çok eski devirlerde yaşamış canlıların yaşayış biçimlerini inceler. Diğer bir deyişle, eski canlı bilimi olan paleontoloji, katmanların yaşlarını ve duruş biçimlerini de ortaya koymaya yarar. Paleontoloji, yerkabuğunun organik gelişimini inceler. Bu incelemede ana kaynak, önceden yaşamış olan hayvan ve bitki fosilleridir. Hayvan fosillerine fauna, bitki fosillerine ise flora adı verilir. Paleontolojinin bir kolu olan Tarihsel Jeoloji (Historik jeoloji) ise, yerkabuğunun organik ve inorganik gelişimini jeolojik zamanlar içinde inceler. Bu incelemede, jeolojik devirler boyunca yerkabuğunun geçirmiş olduğu tüm jeolojik olaylar ve bu devrelerde yaşamış olan bitki ve hayvanların evrimlerini dinamik jeoloji kapsamında detaylı olarak araştırır.

MINERALOJI
Jeolojinin yerkabuğunu oluşturan tüm minerallerin fiziksel, kimyasal, kristalografik ve optik özelliğinden bahseder. Mineralis (mineral), logos (bilim) sözcük dilimlerinden türemiştir. Mineral bilimi anlamına gelir. Mineral, topraktan çıkarılan kıymetli madde anlamına da gelmektedir. Özel ve genel mineraloji adı altında isimlendirilen mineralojinin uğraşı alanları farklı olmakla birlikte temelde aynıdır.

PETROGRAFİ
Petrografi ve petroloji, çok sayıda ve çeşitli minerallerin bir araya gelmesinden oluşan kayaçları inceleyen bir bilim dalıdır. Petrografi; petros (taş), graphos (çizen, anlatan) sözcük dilimlerinden türemiştir. Kısacası, taşların oluşumunu anlatır. Petroloji ise; petros (taş), logos (bilim) sözcük dilimlerinden oluşur. Kayaçbilimi anlamında kullanılır. Petrokimya, kayaçların petrokimyasal özelliklerini detayına inceleyen bir bilim dalıdır. Kayaçların kimyasal ve modal analizleri göz önüne alınarak yapılan diyagramlarla kökensel yorumları yapılır. Mineraloji ile petrografi arasında çok yakın ilişkiler bulunur.

MÜHENDİSLİK JEOLOJİSİ
Bu bilim dalı arazi üzerine inşa edilecek olan çeşitli mühendislik yapıları ile bunların üzerine kurulduğu yerin jeolojik-jeoteknik özelliklerini araştırır. Baraj, tünel, karayolu, demiryolu, köprü, santral vb gibi büyük inşaat yapılarının üzerine inşa edileceği yer yapısının, kayaların ve zeminin uygunluğunu belirler. Diğer yandan mühendislik jeolojisi hidrojeoloji (yer altı suları jeolojisi), çevre jeolojisi, yerleşim alanları ve kent planlamasında önemli ve etkin görevler üstlenir. Ayrıca çeşitli kitle hareketleri, depremler, heyelanlar, toprak ve şev kayması, taşkınlar vb. ile ilgilenir ve bunların doğuracağı tehlikelere karşı çözümler üretir. Her hangi bir yerdeki zemin etüdleri, baraj, tünel, yol, köprü, toprak kayması, yeraltı suları araştırması konularında mühendislik jeolojisi ilk adımları atar. Mühendislik jeolojisi yerkabuğu üzerinde inşa edilen her türlü büyük ve küçük yatırım ve yapıya ilişkin işlerde aktif görev alır. Gerekli mühendislik jeolojisi çalışmaları yapılmadan inşa edilecek yapılarda önemli ve büyük sorunlar ortaya çıkabilmektedir. Dünyada bir çok büyük yapılar, böyle eksiklikler sonucu olarak çökmüş ve milyarlarca liralık yatırım boş yere harcanmıştır. Mühendislik jeolojisi kendi içerisinde Baraj, tünel, temel, heyelan jeolojisi, Doğal malzeme jeolojisi, çevre, şehir bölge planlama ve kaya, zemin mekaniği gibi bir çok alt uzmanlık dallarına ayrılır.

MADEN YATAKLARI
Madenlerin, yerkabuğundaki tüm yeraltı ve yerüstü ekonomik zenginliklerin ve endüstriyel hammaddelerin aranıp bulunması ile ilgilenir. Insanoğlu ilk çağlardan günümüze değin, yeraltı-yerüstü birçok maden ve endüstriyel hammaddelerden yararlanagelmiştir. Hatta ilk insanlar taş ve madenlerden esinlenerek bazı dönemlere isimler vermişlerdir. Örneğin taş devri, yontma taş devri, cilalı taş devri, tunç devri, petrol devri vb. Maden yatakları, günümüzde jeolojinin direk ilgi alanına giren her türlü zenginliklerin araştırılması ile ilgilenir. Zamanımızda bu bilim dalının ileri bir düzeye erişmesi sonucu kendi içerisinde birçok uzmanlık alanlarına ayrılmıştır.

PETROL JEOLOJİSİ
Petrol ve sıvı yakıtların araştırılması ve bulunması, bunların özelliklerinin ortaya çıkartılması üzerinde araştırmalar yapar.

1.2 JEOLOJİNİN GELIŞMESINE YARDIMCI BİLİM DALLARI

JEOFİZİK
Yerkabuğunun fiziği adı da verilen bu bilim kolu bu gün bağımsız bir alan içinde işlevini sürdürmektedir. Jeofizik, yerküresinin genel yapısına etki eden kuvvetlerle ilgilenir. Özellikle yerküresinin görünmeyen bölümlerini fizik yöntemlerle inceler. Bu yöntemlerden bazıları, elektrik, magnetik, sismik ve gravite ’dir. Amacı, jeoloji çalışmalarına üçüncü boyut kazandırmaktır.

JEOKİMYA
Yerkabuğunun görünmeyen kısımlarını kimyasal yöntemlerle inceleyen jeolojinin bir dalıdır. Yerkabuğundaki çeşitli elementlerin bulunuş biçim ve özelliklerini, bunların dağılım oranlarını, bileşiklerini ve derişme biçimlerini inceler. Jeokimya ve Jeofizik modern arama yöntemleri içinde jeolojiye yardımcı olurlar. Aynı zamanda yerküresinin oluşumu ve oluşum modelleri üzerinde yapılan incelemelere büyük katkı sağlar.

COĞRAFYA
Yeryüzünün bu günkü şeklini inceleyen kıta, deniz, akarsu vb. birimleri açıklayan bir bilim dalıdır. Jeolojiye yakın bir bilim dalıdır.

PALEOCOĞRAFYA
Yeryüzünün eski biçimiyle ilgilenen jeolojik devirlerde oluşan dağ ve denizlerin sınırlarını ortaya koymaya çalışan, jeolojiye çok yakın bir bilim dalıdır.

BIYOLOJİ (Zooloji ve botanik)
Hayvan ve bitkilerin (bitki topluluklarının) detayına tüm özelliklerini inceleyen bilim dallarıdır.

PEDALOJİ
Toprakların oluşumunu, gelişimini inceleyen bilim dalıdır

 


English French German Italian Portuguese Russian Spanish